Đêm lạnh, không khí ô nhiễm và nguy cơ sức khỏe đang bị xem nhẹ

   Những ngày đầu năm, khi miền Bắc và nhiều đô thị lớn bước vào giai đoạn rét đậm, người dân không chỉ đối mặt với cái lạnh mà còn phải hít thở bầu không khí ngày càng ô nhiễm. Ít ai ngờ rằng, chính sự kết hợp giữa thời tiết lạnh và chất lượng không khí suy giảm, đặc biệt vào ban đêm, đang âm thầm làm gia tăng nguy cơ các biến cố tim mạch nghiêm trọng như đột quỵ và nhồi máu cơ tim.

Thời tiết lạnh đi kèm với ô nhiễm không khí tại Việt Nam

   Đầu tháng 1/2026, miền Bắc và Bắc Trung Bộ Việt Nam đang trải qua đợt không khí lạnh mạnh kéo dài, với nhiệt độ đo được ở nhiều nơi xuống rất thấp so với trung bình nhiều năm. Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, từ 5–7/1/2026, miền Bắc duy trì rét đậm và rét hại: tại đồng bằng như Hà Nội nhiệt độ thấp nhất phổ biến 8–10°C, vùng núi cao có nơi chỉ 2–5°C.

   Không chỉ miền Bắc, các khu vực Trung Bộ và Nam Bộ cũng cảm nhận rõ cái lạnh khác thường. Tại TP. Hồ Chí Minh, nhiệt độ ban đêm và sáng sớm nhiều ngày gần đây ở mức 18°C, là ngưỡng thấp nhất trong gần một thập niên – khiến người dân lần đầu tiên phải mặc áo lạnh khi ra đường và đi xe máy buổi tối.

   Song song với đợt lạnh mạnh là diễn biến chất lượng không khí khá phức tạp ở các đô thị lớn. Tại Hà Nội và các tỉnh lân cận, nồng độ bụi mịn PM2.5 từng đạt ngưỡng “không lành mạnh” hoặc cao hơn trong nhiều ngày cuối tháng 12/2025 và đầu tháng 1/2026, khiến cộng đồng lo ngại về ảnh hưởng đến sức khỏe. Dù có thời điểm cải thiện khi điều kiện khí tượng thuận lợi, các chuyên gia vẫn cảnh báo ô nhiễm có thể tái diễn mạnh nếu nghịch nhiệt xuất hiện trong đợt lạnh sâu này.

   Hai yếu tố tưởng như tách biệt – rét đậm kéo dài và ô nhiễm không khí – thực chất đang kết hợp với nhau, tạo ra một “điểm mù nguy hiểm” đối với sức khỏe cộng đồng. Đây chính là thời điểm nguy cơ các biến cố tim mạch như đột quỵ và nhồi máu cơ tim gia tăng rõ rệt, nhưng lại dễ bị bỏ qua trong sinh hoạt hằng ngày.

Nghịch nhiệt – hiện tượng “giữ lại” ô nhiễm và tác động tới sức khỏe

   Để hiểu mối liên hệ giữa thời tiết và ô nhiễm, cần làm rõ một hiện tượng khí tượng quan trọng: nghịch nhiệt.

   Thông thường, không khí ấm nhẹ hơn sẽ bốc lên cao, giúp các chất ô nhiễm được phân tán. Nhưng khi trời rét, đặc biệt ở các đêm lặng gió, không khí gần mặt đất trở nên lạnh hơn không khí ở phía trên. Lớp ấm nằm “đè” lên lớp lạnh này tạo ra nghịch nhiệt. Kết quả là không khí ô nhiễm bị giữ lại gần mặt đất, không thể khuếch tán lên cao, khiến nồng độ bụi PM2.5 và các khí độc hại tích tụ trong lớp khí sát mặt đất.

   Bụi mịn PM2.5 – hạt siêu nhỏ có đường kính ≤2,5 micromet – là thành phần nguy hiểm nhất. Vì kích thước nhỏ, nó có thể đi sâu vào phổi rồi vào máu, kích hoạt phản ứng viêm, gây stress oxy hóa và làm tổn thương mạch máu. Đây không chỉ là yếu tố gây bệnh hô hấp mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tim và não. Khi PM2.5 ở mức cao, nguy cơ các biến cố tim mạch như nhồi máu cơ tim, suy tim và đột quỵ não đều tăng lên đáng kể.

   Với thời tiết lạnh, cơ thể phản ứng bằng cách co mạch để giữ nhiệt. Mạch co lại làm huyết áp tăng và tim phải hoạt động mạnh hơn. Đồng thời, nhiệt độ thấp làm máu trở nên “đặc” hơn, tăng nguy cơ hình thành cục máu đông – một trong những nguyên nhân dẫn đến đột quỵ thiếu máu não và nhồi máu cơ tim.

   Khi nghịch nhiệt giữ lại lượng lớn bụi PM2.5 gần mặt đất, người hít thở lượng bụi tăng cao trong môi trường lạnh đồng nghĩa với việc cơ thể vừa chịu tác động của lạnh (co mạch, tăng huyết áp) vừa bị ô nhiễm kích hoạt phản ứng viêm mạch – một “phản ứng phối hợp có hại” đối với hệ tim mạch.

   Đặc điểm thời gian cũng quan trọng: các chuyên gia nhận thấy những biến cố tim mạch cấp tính như đột quỵ hoặc nhồi máu đôi khi xảy ra vào ban đêm hoặc sáng sớm, chính là lúc nghịch nhiệt và ô nhiễm cùng tác động mạnh nhất.

Làm sao để bảo vệ sức khỏe trong thời tiết khắc nghiệt?

Nhóm đối tượng dễ bị tổn thương

   Không phải ai cũng có phản ứng giống nhau trước ảnh hưởng của nghịch nhiệt và ô nhiễm. Các chuyên gia sức khỏe chỉ ra những nhóm dưới đây có nguy cơ cao hơn:

• Người cao tuổi: hệ tim mạch, phổi vốn đã lão hóa, khả năng thích nghi với thay đổi môi trường kém hơn.
• Người mắc bệnh tim mạch và tăng huyết áp: co mạch và tăng huyết áp do lạnh càng làm tình trạng thêm nặng.
• Người từng đột quỵ, bệnh mạch vành, suy tim: rủi ro tái phát cao trong điều kiện môi trường không thuận lợi.
• Người mắc bệnh đường hô hấp như hen suyễn, COPD: bụi mịn kích thích phản ứng đường thở, làm bệnh nặng hơn.
• Trẻ em, phụ nữ mang thai: do hệ miễn dịch và sinh lý đặc thù, dễ bị tổn thương hơn trong môi trường ô nhiễm và lạnh.

   Đáng chú ý, ngay cả những người trẻ, khỏe mạnh vẫn có thể bị ảnh hưởng nếu tiếp xúc lâu với không khí ô nhiễm trong điều kiện lạnh, đặc biệt trong các hoạt động ngoài trời không phù hợp.

Khuyến cáo của chuyên gia để bảo vệ sức khỏe

   Đối với tình huống ô nhiễm kéo dài và thời tiết lạnh như hiện nay, chuyên gia sức khỏe môi trường và tim mạch đưa ra một số khuyến cáo thiết thực:

• Theo dõi chất lượng không khí hàng ngày: Dựa vào các ứng dụng và trạm quan trắc, người dân nên kiểm tra chỉ số AQI tại vị trí mình sinh sống để quyết định hoạt động ngoài trời phù hợp, đặc biệt vào ban đêm và sáng sớm khi chỉ số thường xấu hơn.
• Giữ ấm cơ thể đầy đủ: Mặc ấm đúng cách không chỉ giúp duy trì nhiệt độ cơ thể mà còn giảm phản ứng co mạch đột ngột, giảm gánh nặng cho tim. Chú ý vùng đầu, cổ, ngực và bàn chân.
• Hạn chế tiếp xúc ô nhiễm: Khi AQI ở mức xấu, nên hạn chế tập thể dục ngoài trời, đặc biệt vào ban đêm và sáng sớm. Trẻ em, người già và người có bệnh nền nên ở trong nhà hoặc không gian có lọc không khí.
• Sử dụng máy lọc không khí và khẩu trang chất lượng: Trong phòng ngủ và không gian sinh hoạt, việc sử dụng máy lọc không khí đạt chuẩn giúp giảm đáng kể lượng bụi PM2.5, cải thiện môi trường hô hấp. Đeo khẩu trang lọc tốt khi đi ngoài đường giúp giảm lượng hạt bụi hít vào.
• Duy trì lối sống lành mạnh và tuân thủ điều trị: Chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước, hạn chế rượu bia và thuốc lá giúp giảm phản ứng viêm và hỗ trợ hệ tim mạch. Người có bệnh nền nên dùng thuốc đều đặn và tái khám theo hướng dẫn y tế.
• Nhận biết sớm dấu hiệu cấp cứu: Các dấu hiệu đột quỵ như yếu một bên cơ thể, méo miệng, nói khó cần được nhận diện sớm. Nếu xảy ra bất kỳ biểu hiện nghi ngờ nào, cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay để giảm nguy cơ tử vong hoặc di chứng.

Giữ ấm cơ thể trong những ngày thời tiết lạnh.

   Sự kết hợp giữa thời tiết lạnh kéo dài và chất lượng không khí kém không chỉ là một con số trên bảng đo mà đang ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng. Hiểu rõ cơ chế và biết cách chủ động bảo vệ bản thân là bước quan trọng để giảm nguy cơ những biến cố tim mạch cấp tính như đột quỵ và nhồi máu – đặc biệt trong những đêm giá lạnh và ô nhiễm kéo dài.