Giảm cân thần tốc và nguy cơ tiền tiểu đường ở người trẻ

   Giảm cân để đẹp hơn trong một dịp quan trọng là mong muốn rất phổ biến. Tuy nhiên, khi việc giảm cân diễn ra quá nhanh và quá cực đoan, cơ thể có thể phản ứng theo cách nguy hiểm. Trên thực tế, ép cân cấp tốc có thể làm rối loạn kiểm soát đường huyết, khiến người trẻ – dù trước đó hoàn toàn khỏe mạnh – rơi vào tình trạng tiền tiểu đường, thậm chí làm tăng nguy cơ tiến triển thành tiểu đường type 2.

Ép cân để làm phù dâu, cô gái ở Trung Quốc bị tiền tiểu đường

   Theo thông tin từ Bệnh viện Y học cổ truyền Hàng Châu (Trung Quốc), Xiaoyu, 26 tuổi, sống tại Hàng Châu (Trung Quốc), cao 1,6 m và nặng 65 kg, đã quyết tâm giảm cân nhanh trước đám cưới của bạn thân, nơi cô đảm nhận vai trò phù dâu. Mong muốn xuất hiện với vóc dáng thon gọn khiến cô đặt mục tiêu giảm tới 15 kg trong vòng hai tháng.

   Để đạt được mục tiêu này, Xiaoyu áp dụng chế độ ăn kiêng rất nghiêm ngặt. Cô gần như loại bỏ hoàn toàn carbohydrate khỏi khẩu phần ăn, chỉ sử dụng một lượng rất nhỏ rau xanh và ức gà mỗi ngày. Song song với đó là tập luyện cường độ cao, chủ yếu là chạy bộ đường dài, có ngày vượt quá 10 km.

   Cân nặng giảm nhanh chóng. Trước ngày cưới, Xiaoyu chỉ còn 50 kg. Tuy nhiên, ngay sau đó, cô bắt đầu xuất hiện nhiều triệu chứng bất thường. Cô thường xuyên mệt mỏi, chóng mặt, cảm giác đói và khát tăng rõ rệt, tim đập nhanh ngay cả khi không vận động.

   Khi đến bệnh viện kiểm tra, kết quả xét nghiệm cho thấy đường huyết lúc đói của cô đạt 7,8 mmol/L. Chỉ số đường huyết hai giờ sau nghiệm pháp dung nạp glucose là 10,2 mmol/L. Các bác sĩ đánh giá đây là tình trạng rối loạn dung nạp glucose, thuộc nhóm tiền tiểu đường, và yêu cầu theo dõi sát bằng các xét nghiệm lặp lại.

   Theo bác sĩ điều trị, Xiaoyu không có tiền sử tiểu đường, không béo phì và không mắc bệnh nội tiết trước đó. Nguyên nhân chính được xác định là do chế độ ăn quá thiếu năng lượng kết hợp tập luyện quá sức trong thời gian ngắn, làm rối loạn cơ chế kiểm soát đường huyết của cơ thể.

   Sau khi ngừng ép cân, chuyển sang chế độ ăn cân đối hơn và tập luyện ở mức vừa phải, các chỉ số đường huyết của Xiaoyu dần trở về ngưỡng an toàn sau khoảng ba tháng. Tuy nhiên, trường hợp này cho thấy: tiền tiểu đường không chỉ xảy ra ở người lớn tuổi hay thừa cân, mà có thể xuất hiện ở người trẻ nếu giảm cân sai cách.

Vì sao giảm cân quá nhanh có thể dẫn đến tiền tiểu đường?

   Tiền tiểu đường là tình trạng đường huyết cao hơn bình thường nhưng chưa đạt ngưỡng chẩn đoán tiểu đường type 2. Theo Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), tiền tiểu đường được xác định khi đường huyết đói nằm trong khoảng 5,6–6,9 mmol/L, hoặc đường huyết hai giờ sau nghiệm pháp dung nạp glucose từ 7,8–11,0 mmol/L, hoặc HbA1c từ 5,7–6,4%.

   Ở giai đoạn này, cơ thể đã bắt đầu gặp khó khăn trong việc sử dụng insulin để kiểm soát đường huyết. Nếu không can thiệp, nguy cơ tiến triển thành tiểu đường type 2 là rất cao.

   Khi giảm cân quá nhanh, đặc biệt bằng chế độ ăn rất ít năng lượng và loại bỏ gần như hoàn toàn carbohydrate, cơ thể rơi vào tình trạng thâm hụt năng lượng nghiêm trọng. Để duy trì nguồn glucose tối thiểu cho não và các cơ quan sống còn, hệ nội tiết buộc phải thay đổi.

   Trong bối cảnh này, nồng độ các hormone đối kháng insulin như cortisol và glucagon tăng lên. Đồng thời, hiệu quả tác dụng của insulin tại mô ngoại biên, bao gồm cơ xương và mô mỡ, bị suy giảm. Hệ quả là insulin không còn kiểm soát đường huyết hiệu quả như trước.

    Song song với đó, gan tăng sản xuất glucose thông qua cơ chế tân tạo đường. Quá trình này khiến đường huyết tăng, ngay cả khi người bệnh ăn rất ít. Đây là cơ chế quan trọng dẫn đến rối loạn dung nạp glucose và tiền tiểu đường trong bối cảnh ép cân cấp tốc.

   Một yếu tố khác ít được chú ý là mất khối nạc, đặc biệt là khối cơ. Giảm cân nhanh không chỉ làm giảm mỡ, mà còn làm giảm đáng kể khối cơ xương. Cơ là mô tiêu thụ glucose lớn nhất của cơ thể. Khi khối cơ giảm, khả năng sử dụng glucose giảm theo, làm đường huyết dễ tăng hơn sau ăn.

   Tập luyện cường độ cao trong khi cơ thể thiếu năng lượng càng làm tình trạng này trầm trọng hơn. Stress sinh lý kéo dài làm tăng cortisol, góp phần làm giảm nhạy cảm insulin. Nhiều nghiên cứu cho thấy tình trạng thiếu ngủ, mệt mỏi kéo dài và căng thẳng thể chất đều có liên quan đến tăng nguy cơ rối loạn đường huyết.

   Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), giảm cân quá nhanh không giúp giảm nguy cơ tiểu đường một cách bền vững. Ngược lại, nó có thể làm tăng nguy cơ tiền tiểu đường và tái tăng cân sau đó.

Giảm cân thế nào để không đẩy cơ thể vào nguy cơ tiểu đường?

   Các tổ chức y tế lớn như WHO, CDC và NHS đều thống nhất rằng mục tiêu của giảm cân không chỉ là giảm số cân nặng, mà là giảm nguy cơ tiểu đường type 2 và bảo vệ khả năng kiểm soát đường huyết lâu dài.

• Về tốc độ, giảm từ 0,25–0,75 kg mỗi tuần được xem là an toàn với đa số người trưởng thành. Mức giảm này giúp cơ thể thích nghi dần với sự thay đổi năng lượng, hạn chế mất khối cơ và giảm nguy cơ rối loạn đường huyết.
• Về chế độ ăn, carbohydrate không nên bị loại bỏ hoàn toàn. Người giảm cân cần ưu tiên các nguồn carbohydrate chất lượng cao như ngũ cốc nguyên hạt, đậu, rau củ và trái cây nguyên quả. Protein cần được cung cấp đủ để duy trì khối cơ và hỗ trợ kiểm soát đường huyết. Chất béo lành mạnh đóng vai trò quan trọng trong điều hòa hormone.

Thay vì cắt bỏ hoàn toàn, hãy chọn nguồn carbs tốt.

• Về vận động, WHO khuyến nghị người trưởng thành nên duy trì ít nhất 150 phút hoạt động thể lực mức độ vừa mỗi tuần, kết hợp tối thiểu hai buổi tập tăng cường sức mạnh cơ bắp. Tập kháng lực đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì khối cơ, từ đó cải thiện khả năng sử dụng glucose của cơ thể.

   Người đang giảm cân cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu cảnh báo sớm của rối loạn đường huyết. Bao gồm: khát nước nhiều, tiểu nhiều, mệt mỏi kéo dài, chóng mặt, tim đập nhanh, sụt cân nhanh không kiểm soát hoặc rối loạn kinh nguyệt ở nữ giới.

   Khi xuất hiện các dấu hiệu này, người bệnh nên đi khám và kiểm tra các chỉ số liên quan đến tiểu đường, bao gồm đường huyết đói, HbA1c và nghiệm pháp dung nạp glucose. Phát hiện sớm tiền tiểu đường cho phép can thiệp kịp thời và có thể đảo ngược nguy cơ tiến triển thành tiểu đường type 2.

    Trường hợp của Xiaoyu cho thấy ép cân cấp tốc có thể làm rối loạn kiểm soát đường huyết ngay ở người trẻ. Giảm cân an toàn là quá trình tôn trọng khả năng thích nghi sinh lý của cơ thể, duy trì khối cơ và bảo vệ đường huyết – để vẻ ngoài và sức khỏe không đi ngược chiều nhau.