Bữa ăn ngày Tết và “điểm mù” an toàn thực phẩm

   Tết là mùa của đoàn viên và những mâm cơm đầy ắp. Nhưng cũng chính lúc bếp núc bận rộn nhất, tủ lạnh chật nhất, tiệc tùng nhiều nhất, nguy cơ ngộ độc thực phẩm lại tăng theo cách âm thầm. Điều đáng nói: không ít rủi ro không đến từ “đồ ăn bẩn” ngoài đường, mà từ những thói quen rất quen trong mỗi gia đình—tích trữ, ăn lại, “hâm sơ cho nóng”—vốn được xem là hợp lý và tiết kiệm.

Thực trạng ngộ độc thực phẩm dịp Tết Nguyên đán

   Mỗi dịp Tết Nguyên đán, bên cạnh tai nạn giao thông và các ca cấp cứu do rượu bia, hệ thống y tế còn phải tiếp nhận một số lượng đáng kể bệnh nhân ngộ độc thực phẩm và rối loạn tiêu hóa. Các số liệu trong kỳ nghỉ Tết gần nhất cho thấy đây không phải hiện tượng lẻ tẻ, mà là tình trạng lặp lại hằng năm.

   Trong kỳ nghỉ Tết Ất Tỵ 2025, theo báo cáo của Bộ Y tế, chỉ trong 7 ngày nghỉ Tết (25–31/01/2025), các cơ sở y tế trên cả nước đã ghi nhận 584 lượt khám, cấp cứu do rối loạn tiêu hóa, ngộ độc thức ăn tự chế biến và say bia rượu; trong đó 369 trường hợp phải nhập viện theo dõi, điều trị. Nếu tính theo 9 ngày nghỉ Tết, tổng số lượt khám, cấp cứu tăng lên 711 trường hợp, với 444 ca nhập viện.

   Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở số lượt người phải đi khám, mà ở tỷ lệ nhập viện cao. Con số hàng trăm ca phải điều trị nội trú trong một khoảng thời gian nghỉ lễ ngắn cho thấy các vấn đề liên quan ăn uống dịp Tết không chỉ dừng ở mức khó chịu thoáng qua, mà đủ nặng để cần can thiệp y tế.

   Nhìn lại kỳ nghỉ Tết Giáp Thìn 2024, bức tranh này không có nhiều khác biệt. Trong 7 ngày nghỉ Tết, ngành y tế ghi nhận 616 lượt khám, cấp cứu do ngộ độc thức ăn và rối loạn tiêu hóa, với 341 trường hợp phải nhập viện theo dõi, điều trị. Việc các con số ở hai năm liên tiếp khá tương đồng cho thấy đây không phải tình huống bất thường của riêng một năm, mà là thực trạng lặp lại theo mùa.

   Từ góc nhìn thực tế, các dữ liệu trên cho thấy ăn uống dịp Tết là một vấn đề sức khỏe cần được nhìn nhận nghiêm túc. Khi mỗi mùa Tết đều ghi nhận hàng trăm trường hợp phải đi khám, cấp cứu và nhập viện vì các vấn đề liên quan thực phẩm, ngộ độc thực phẩm trong dịp Tết rõ ràng không còn là chuyện hiếm, cũng không chỉ xảy ra ở “đâu đó trên báo”, mà là rủi ro hiện hữu trong đời sống của nhiều gia đình.

Vì sao Tết là “mùa cao điểm” ngộ độc thực phẩm?

   Dưới góc nhìn chuyên môn, ngộ độc thực phẩm hiếm khi do một sai sót đơn lẻ. Nó thường là “hiệu ứng cộng dồn”: vài thói quen nhỏ lặp lại, cộng với nhịp sinh hoạt đảo lộn ngày Tết, tạo thành rủi ro lớn.

Tích trữ quá mức và tủ lạnh quá tải

   Tết đến, nhiều gia đình mua thực phẩm dồn vài ngày, “để dành ăn dần”. Tủ lạnh nhồi kín khiến khí lạnh khó lưu thông, nhiệt độ không ổn định, trong khi thực phẩm lại cần được bảo quản ở ngưỡng an toàn. “Ảo giác an toàn” thường gặp là: cứ cho vào tủ lạnh thì yên tâm. Thực tế, lạnh chỉ làm chậm sự phát triển của vi khuẩn chứ không “xóa sạch” hoàn toàn.

Để thức ăn ở nhiệt độ phòng quá lâu

   Bữa cơm Tết hay kéo dài kiểu “ăn lai rai”: món bày ra rồi để đó, khách đến lại dọn thêm, ăn xong chưa kịp dọn… Đây là điều kiện thuận lợi để vi khuẩn tăng sinh nếu thực phẩm nằm quá lâu ở nhiệt độ phòng. CDC khuyến cáo không để thực phẩm dễ hỏng ở ngoài quá 2 giờ (và chỉ 1 giờ nếu môi trường rất nóng). Khi thức ăn đã “đứng” lâu ngoài bàn rồi mới cất tủ lạnh, nguy cơ không biến mất—nó chỉ bị “kìm lại tạm thời”.

Nhiễm khuẩn chéo khi bếp núc quá tải

   Ngày Tết, bếp đông người, dụng cụ chạy liên tục, dao thớt dùng gấp, nếm nếm gắp gắp. Chỉ một lần dùng chung thớt cho đồ sống và đồ chín, hoặc gắp thức ăn chín bằng đũa đã chạm đồ sống, nguy cơ nhiễm khuẩn chéo có thể xảy ra. WHO đưa ra “5 chìa khóa an toàn thực phẩm” và đặt tách sống – chín là nguyên tắc cốt lõi. Đây là nguyên tắc đơn giản, nhưng dễ “trượt” nhất đúng vào lúc bận rộn nhất.

Hâm nóng qua loa và ăn lại nhiều lần

   Đồ ăn Tết thường được dùng lại: thịt kho, canh măng, giò chả, nem rán… Nhưng “hâm sơ cho nóng” không tương đương với an toàn. CDC nhấn mạnh việc hâm nóng đồ ăn thừa đạt mức nhiệt an toàn (165°F ~ 74°C), vì nhiều tác nhân gây ngộ độc liên quan thức ăn nấu sẵn và bảo quản không đúng. Khi hâm không đủ nóng đều (đặc biệt với món đặc/sệt, món nhiều thịt), vi khuẩn có thể vẫn “sống sót”, nhất là nếu thực phẩm đã bị xử lý sai ở các bước trước.

Cẩm nang ăn Tết an toàn – làm đúng vài việc là đủ

   Ăn Tết là để vui, để sum họp, không phải để lo lắng từng miếng ăn. Tuy vậy, thực tế cho thấy chỉ cần chủ quan ở vài khâu quen thuộc, bữa ăn ngày Tết rất dễ trở thành nguyên nhân gây đau bụng, tiêu chảy hoặc ngộ độc thực phẩm. Những lưu ý dưới đây không cầu kỳ, nhưng nếu làm đều, nguy cơ sẽ giảm đi rõ rệt.

Mua thực phẩm: đừng vì Tết mà “dễ dãi” hơn ngày thường

   Những ngày giáp Tết, thực phẩm bày bán rất nhiều, giá cả và chất lượng cũng đủ loại. Tâm lý chung của nhiều gia đình là mua cho đủ, cho nhiều, miễn tiện dùng. Tuy nhiên, càng mua nhiều càng cần chọn kỹ.

   Nên ưu tiên các điểm bán quen thuộc, có điều kiện bảo quản rõ ràng. Với giò chả, thịt nguội, đồ chế biến sẵn, cần chú ý hạn sử dụng, mùi và màu sắc. Những món có giá rẻ bất thường, không nhãn mác, không thông tin nguồn gốc thì tốt nhất nên bỏ qua. Rượu bia, đồ uống không rõ xuất xứ cũng là nhóm cần thận trọng hơn trong dịp Tết.

Trong bếp ngày Tết

   Bếp ngày Tết thường rất đông và vội. Chính lúc này, những thao tác tưởng nhỏ lại dễ bị làm qua loa.

   Trước khi nấu và trước khi ăn, nên rửa tay sạch, lau dọn bếp gọn gàng. Dao, thớt dùng cho thực phẩm sống và chín nên tách riêng, tránh tiện tay dùng chung. Thịt, trứng, hải sản cần được nấu chín hẳn, đừng vì sợ khô hay sợ dai mà ăn tái. Những việc này nghe quen, nhưng lại là nguyên nhân gây rắc rối cho không ít gia đình mỗi dịp Tết.

Lưu ý trong bảo quản thức ăn

   Một suy nghĩ khá phổ biến là “cho vào tủ lạnh là an toàn”. Thực tế, tủ lạnh chỉ giúp làm chậm vi khuẩn chứ không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.

  Nguyên tắc quan trọng là không để thức ăn ở nhiệt độ phòng quá lâu. Sau bữa ăn, phần còn lại nên được dọn sớm, không để “đó lát nữa cất”. Khi cho vào tủ lạnh, nên chia nhỏ thức ăn vào hộp nông, đậy kín để nguội nhanh rồi mới cất. Tránh để nguyên cả nồi lớn vì rất lâu nguội. Tủ lạnh cũng không nên nhồi kín để đảm bảo nhiệt độ luôn ổn định.

Lưu ý khi hâm nóng đồ ăn

   Đồ ăn Tết thường được dùng lại nhiều lần. Tuy nhiên, việc hâm lại qua loa là lý do khiến nhiều người bị rối loạn tiêu hóa.

   Khi hâm, chỉ nên lấy ra phần đủ ăn, không hâm đi hâm lại cả nồi. Với các món đặc, món nhiều thịt hoặc canh, cần hâm nóng đều, có thể đảo hoặc khuấy để tránh chỗ nóng chỗ nguội. Thức ăn nên được hâm đủ nóng trước khi dùng, thay vì chỉ “âm ấm cho dễ ăn”.

Lưu ý những dấu hiệu không ổn

   Buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy, sốt, mệt mỏi… là những dấu hiệu thường gặp khi có vấn đề liên quan ăn uống. Nhiều người có thói quen nghĩ “chắc ăn nhiều quá” rồi tự chịu đựng.

   Tuy nhiên, nếu nôn nhiều, tiêu chảy liên tục, người mệt lả, khát nhiều, choáng váng, hoặc triệu chứng kéo dài không giảm, nên đi khám sớm. Với trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh nền, chỉ cần thấy không bình thường cũng không nên chủ quan.

   Tết không cần “cắt bớt niềm vui” để an toàn - chỉ cần đổi vài thói quen nhỏ: bớt tích trữ, không để món ăn “đứng” lâu ngoài bàn, tách sống - chín, cất đúng lúc và hâm đúng cách. Những nguyên tắc ấy nghe giản dị, nhưng là lớp “bảo hiểm” cho cả nhà trong mùa đoàn viên. Một cái Tết trọn vẹn nhất không phải mâm cơm nhiều món nhất, mà là mâm cơm giúp mọi người khỏe mạnh để đi cùng nhau suốt cả năm.